czwartek, 27 listopad 2014 10:49

Sąd Ostateczny oczyma artystów

Napisane przez Dr Elżbieta Matyaszewska

 

Niemal we wszystkich religiach świata istnieją wyobrażenia sądu nad duszami sprawowanego przez bogów po to, by oddzielić te zasługujące na wieczną szczęśliwość od złych, skazanych na wieczne potępienie. Jednakże dopiero religie monoteistyczne – judaizm, chrześcijaństwo i islam – wprowadziły pojęcie sądu ostatecznego. O ile jednak judaizm i islam ze względu na zakaz obrazowania Boga ową prawdę wyrażają w piśmie i mowie, o tyle chrześcijaństwo posługuje się także obrazem, unaoczniając w ten sposób wizje końca świata.

 

 

Najwcześniejszecywilizacje nie do końca potrafiły odpowiedzieć na pytanie, jakie nurtowało człowieka: co będzie czekało go po śmierci – czy nicość i kres wszystkiego, czy może coś na kształt nowego życia, podobnego do ziemskiego, lecz trwającego po drugiej stronie, w innej rzeczywistości? Dopiero w starożytnym Egipcie pojawiły się wyobrażenia o pośmiertnej nagrodzie za życie ziemskie. Powstawały malowidła ukazujące tzw. sąd nad duszą, czyli scenę ważenia duszy ludzkiej przez boga Anubisa, strażnika umarłych. Na jednej szali trzymanej przez niego wagi znajdowało się serce zmarłego, a na drugiej prawda i sprawiedliwość, najczęściej symbolizowane przez strusie pióro. Od tego, co przeważy szalę, zależała dalsza droga ludzkiej duszy – nadmiar niegodziwości i złych uczynków odsyłał ją do gardzieli „wielkiej pożerającej”, natomiast przewaga dobrych uczynków kierowała duszę jako sprawiedliwą na wieczną ucztę w towarzystwie Ozyrysa, władcy świata podziemnego.

 

Owce i kozły

 

Chrześcijańskiej wizji ostatecznego rozliczenia się Stwórcy z ludzkością uwagę poświęcali nie tylko teologowie i znawcy religii, lecz także artyści. Obrazowanie tego, co się stanie z duszą i ciałem po śmierci, poruszało ich wyobraźnię już od wczesnego średniowiecza. Początkowo motyw sądu ostatecznego został sprowadzony do symbolicznych wyobrażeń obrazujących rozdzielenie wybranych i potępionych. Zgodnie z treścią przypowieści zawartej w Ewangelii św. Mateusza rolę tę pełniły owce i kozły, oddzielane od siebie przez Dobrego Pasterza. Za pierwowzór takiego ujęcia sądu ostatecznego należy uznać płaskorzeźbę na pokrywie sarkofagu rzymskiego z IV wieku, na której twórcy sztuki wczesnochrześcijańskiej ukazali Chrystusa jako Pasterza, który prawą dłoń kładzie na głowie jednej z owiec, przyciągając ją ku sobie, lewą zaś, w geście odtrącenia, zatrzymuje podchodzące doń kozły. Podobny motyw pojawiał się również na mozaikach we wnętrzach wczesnochrześcijańskich bazylik, a także na kartach średniowiecznych manuskryptów. Zbliżoną wymowę miały również plastyczne przedstawienia przypowieści o pannach głupich i mądrych, chętnie realizowane we wczesnośredniowiecznej rzeźbie.

 

Ukształtowanie kompozycji

 

Schemat właściwych wyobrażeń sądu ostatecznego w sztuce Zachodu ukształtował się już na przełomie  III i IX wieku i jako temat przetrwał do początków wieku XIX. We wszystkich kompozycjach główną postacią, wokół której budowano całą dramaturgię przedstawienia, był Chrystus w roli sędziego, często w mandorli (owalnej aureoli otaczającej Jego osobę), jako Maiestas Domini, siedzący na tronie, tęczy lub kuli ziemskiej. Otaczały go zastępy aniołów, niektóre z nich dęły w trąby, by obudzić i wezwać cały świat na sąd, inne zaś trzymały w rękach narzędzia Męki Pańskiej, przypominając o pasyjnym wymiarze zbawienia. Kolejnym istotnym elementem wyobrażeń, był trybunał sędziowski złożony z dwunastu apostołów, którzy najczęściej siedzieli po obu stronach Chrystusa. Czasem wprowadzano doń apokaliptycznych Starców oraz proroków. Postacią uzupełniającą ów trybunał był Michał Archanioł, trzymający wagę do odmierzania dobrych uczynków, miecz lub włócznię. Podsądni, czyli ludzie powstający z grobów lub żywi, którzy doczekali chwili sądu, ukazywani byli najczęściej w formie dwóch grup formowanych na przeciwległych krańcach kompozycji. Czasem tworzyli ciągi procesyjne – wybrani kierowani byli przez aniołów do nieba, natomiast potępionych diabły ciągnęły do piekielnych czeluści. Sfera „niebieskich pastwisk” ukazywana była często jako Nowe Jeruzalem lub rajski ogród, zaś piekło tworzyły nagie, ostre skały zanurzone w morzu ognia wypływającego spod Chrystusowego tronu, pośród których pełzały węże, skorpiony i inne jadowite stwory. Wypracowany we wczesnym średniowieczu schemat kompozycyjny w kolejnych epokach uzupełniany był dalszymi motywami o charakterze dydaktycznym, inspirowanymi różnymi tekstami poświęconymi owemu apokaliptycznemu końcowi świata.

Ostatnio zmieniany poniedziałek, 07 wrzesień 2015 10:25

2 komentarzy

  • Link do komentarza Kristi niedziela, 01 marzec 2020 19:44 napisane przez Kristi

    December will carry larger reductions on fall attire in addition to gross
    sales on vacation attire.

    Raportuj
  • Link do komentarza Collin piątek, 08 styczeń 2016 15:38 napisane przez Collin

    RĘKAWICZKI Golfiści miewają również w zwyczaju wkładanie tylko jednej rękawicy - lewej,
    kiedy golfista będzie praworęczny i prawej, jeżeli gracz
    jest leworęczny.

    Raportuj

Skomentuj

Upewnij się, że pola oznaczone wymagane gwiazdką (*) zostały wypełnione. Kod HTML nie jest dozwolony.


Nasze książki

Wszystkie numery

Piszą dla nas

Już 61 pozycji

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to. Czytaj więcej…

Zrozumiałem